Pierwsi Piastowie - część II - reportaże i wspomnienia
Menu główne:
Reportaże, artykuły > Pierwsi Piastowie - esej Krzysztofa Wilanda
Zdumiewające historie
PIERWSI PIASTOWIE
CZĘŚĆ II
opracowanie KRZYSZTOF WILAND
1. TAJEMNICZA WYSPA – OSTRÓW LEDNICKI
2. ŚWIĘTOSŁAWA – WSZECHWŁADNA CÓRKA MIESZKA I
3. DWA ZAMACHY STANU: PIASTA I CHROBREGO
4. ZJAZD GNIEŹNIEŃSKI – DIADEM I WŁÓCZNIA ŚW. MAURYCEGO
ZA RAMIĘ ŚW. WOJCIECHA
ZA RAMIĘ ŚW. WOJCIECHA
5. WYPRAWA KIJOWSKA CHROBREGO – PORWANIE PRZEDSŁAWY
Wyboru tytułowych „Zdumiewających historii” dokonałem w oparciu o informacje encyklopedyczne oraz zawarte w książkach, w szczególności:
• Prof. Andrzej Buko – „Świt państwa polskiego”;
• Prof. Przemysław Urbańczyk – „Zanim Polska została Polską”; „Mieszko Pierwszy Tajemniczy”; „Bolesław Chrobry lew ryczący”; „Korzenie Polski”;
• Prof. Jacek Banaszkiewicz – „Podanie o Piaście i Popielu”;
• Janusz Roszko – „Kolebka Siemowita”.
Książki Andrzeja Buko i Przemysława Urbańczyka zostały wydane w latach 2010 r. – 2024 r. i zawierają najświeższe informacje historyczne i archeologiczne.
FOTO WIKIPEDIA
TAJEMNICZA WYSPA – OSTRÓW LEDNICKI
Ostrów Lednicki to wyspa, na której znajdował się jeden z trzech najważniejszych grodów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Wyspa leży na Jeziorze Lednickim znajdującym między pozostałymi głównymi grodami: Poznaniem i Gnieznem. Powierzchnia wyspy wynosi 7,5 ha, powierzchnia grodu – 2 ha. Słowo „ostrów” oznaczało kiedyś wyspę. Mamy dwa inne ostrowy: Ostrów Tumski w Poznaniu i Ostrów Tumski we Wrocławiu. Tyle, że to są wyspy nie na jeziorach, ale na rzekach: Warcie i Odrze („Tumski” oznacza „Katedralny”).
Podobnie jak grody w Poznaniu i Gnieźnie, gród na Ostrowie Lednickim wybudowano ok. 925 roku. Było to dzieło dziadka lub ojca Mieszka I (wg Galla Anonima – Lestka lub Siemomysła). Mieszko I rozbudował gród, a na jego terenie wybudował palatium z przyległą do niego kaplicą, a później kościół. Była to jedna z dwóch kaplic – ta druga została wybudowana w Poznaniu. W tym kompleksie znajdują się też pozostałości misy chrzcielnej, stąd hipoteza, że mogło to być miejsce chrztu Mieszka i jego elity.
W latach 963–964 wybudowano mosty łączące wyspę z brzegami jeziora: most „poznański” (438 m) i most „gnieźnieński” (187 m). Oba mosty miały szerokość 5 metrów.
Poniżej wizualizacja grodu. Na pierwszym planie brama wjazdowa, w głębi palatium z przybudowaną kaplicą.
Za czasów pierwszych Piastów nasz kraj nie miał stałej stolicy. Stolicą było miejsce pobytu księcia, skąd zarządzał państwem i sprawował władzę sądowniczą. Był to na zmianę Poznań, Gniezno i Ostrów Lednicki.
W Jeziorze Lednickim znaleziono olbrzymią ilość uzbrojenia:145 toporów, 8 mieczy i 64 groty włóczni. Mogło być to następstwo stoczonej bitwy z Czechami, którzy w roku 1038, pod wodzą księcia Brzetysława, korzystając z naszego bezkrólewia, najechali Wielkopolskę i dokonali olbrzymich zniszczeń.
Ostatnio przeważają opinie historyków, że uzbrojenie wrzucano do wody również w ramach rytualnych zwyczajów.
Jedna z tych włóczni tzw. książęca, wydobyta w 2025 r. ma unikalnie bogato dekorowany grot i mogła być ceremonialnie używana przez Mieszka I i Bolesława Chrobrego.
ŚWIĘTOSŁAWA – WSZECHWŁADNA CÓRKA MIESZKA I
Jest kilka teorii dotyczących tej postaci. Polska wersja, którą propaguje m.in. profesor Przemysław Urbańczyk mówi, że Świętosława (Sygryda, Storrada – dumna) była siostrą Bolesława Chrobrego, albo rodzoną, albo z poprzedniego, pogańskiego jeszcze małżeństwa Mieszka I.
Pomiędzy 980 a 984 r. została wydana za mąż za Eryka Zwycięskiego, króla Szwecji. Z tego związku urodził się syn Olaf Skotkonung, późniejszy król Szwecji i córka Holmfryda. Rok po śmierci Eryka w 996 r. Świętosława wyszła za mąż za króla Danii i Norwegii – Swena Widłobrodego. Urodziła synów Haralda II i Kanuta Wielkiego oraz córki Estrydę i Świętosławę. W 1002 r. Swen Widłobrody odprawił Świętosławę, która wróciła do Polski, do brata Bolesława Chrobrego.
W 1013 r. Swen został królem Anglii, umarł rok później. Po jego śmierci Harald i Kanut przyjechali do Polski prosząc swoją matkę, aby wróciła do Danii, na co się zgodziła. Kanut Wielki w 1016 r. ponownie podbił Anglię, został królem Anglii i zabrał tam Świętosławę. Jak widać, mało znana córka Mieszka I była najbardziej władczą Polką w naszej historii: królową szwedzką, duńską, norweską oraz królową matką – angielską.
DWA ZAMACHY STANU: PIASTA I BOLESŁAWA CHROBREGO
Pierwszym zamachem stanu było opisane przez Galla Anonima przepędzenie z Gniezna księcia Popiela i przejęcie władzy przez syna Piasta – Siemowita (około 885 r.). Okoliczności tego zamachu, jak opisuje to Gall wiązały się z przybyciem dwóch tajemniczych wędrowców, którzy wzięli udział w postrzyżynach syna Piasta, któremu nadali imię Siemowit (rządzący rodem). Wędrowcy uprzednio zostali haniebnie odprawieni z Gniezna (patrz początek części I), gdzie odbywała się uroczystość postrzyżyn dwóch synów księcia Popiela. Postrzyżyny były rytuałem, w czasie którego chłopiec, po ścięciu włosów, otrzymywał imię i stawał się oficjalnym członkiem rodu.
Kluczowym elementem tego opisanego przez Galla Anonima zdarzenia było cudowne rozmnożenie skromnego na początku jadła (piwo, prosiak) oferowanego wędrowcom przez ubogiego Piasta i jego żonę Rzepkę, a zniknięcie jadła na postrzyżynach synów Popiela. Było to powodem, że Popiel z dworem wziął udział w postrzyżynach Siemowita. Ostatecznie Popiel został wygnany, a nawet zjedzony przez myszy. Księciem został obwołany Siemowit.
Sprawa zapewnienia wyżywienia poddanym była ważnym elementem sprawowania i utrzymania władzy, o czym przekonał się ścięty na gilotynie Ludwik XVI, a u nas Władysław Gomułka i Edward Gierek, którzy stracili władzę m.in. w wyniku trudności aprowizacyjnych społeczeństwa.
Opisana przez Galla Anonima wizyta tajemniczych wędrowców mogła być też śladem obcej interwencji, np. z Wielkiej Morawy, w celu zmiany dynastii panującej w Wielkopolsce. Podobną interwencję przeprowadziło to państwo u Wiślan, gdzie podporządkowano sobie tamtejszego księcia, zmuszając go do chrztu („Żywot św. Metodego”).
Zupełnie inny charakter miał zamach stanu przeprowadzony w 992 roku przez Bolesława Chrobrego (praprawnuka Siemowita). Chrobry był pierworodnym synem Mieszka I i czeskiej księżniczki Dobrawy. Po śmierci Dobrawy, Mieszko I ożenił się z margrabianką Odą Dytrykówną, z którą miał synów: Mieszka, Świętopełka i Lamberta.
Bolesław Chrobry, aby pozostać w grze o tron dla swojego syna, nieprzypadkowo nadał mu dwa imiona, jakie nosili jego ok. dziesięć lat starsi, przyrodni bracia: Mieszko i Lambert. Rok przed śmiercią, Mieszko I, prawdopodobnie pod wpływem żony Ody, która chciała zadbać o przyszły los swoich synów, zawierzył swoje państwo papieżowi. Zrobił to w imieniu swoim, Ody i dwóch synów Mieszka i Lamberta, bo Świętopełk w międzyczasie mógł umrzeć – dokument „Dagome iudex”, gdzie Dagome to imię Mieszka.
W 992 r., Bolesław Chrobry po śmierci ojca, nie zważając na jego powyższą wolę, przejął całkowitą władzę w państwie, dwóch możnych: Przybywoja i Odylena, którzy wspierali Odę, kazał oślepić, a samą Odę z przyrodnimi braćmi wygnał do Niemiec.
ZJAZD GNIEŹNIEŃSKI – DIADEM I WŁÓCZNIA ŚW. MAURYCEGO
ZA RAMIĘ ŚW. WOJCIECHA
Na początku marca roku 1000 dwudziestoletni cesarz Otto III odbył pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie. Biskup praski Wojciech był ważnym świętym w ówczesnym Kościele, bo zginął w roku 997 w czasie misji nawracania pogańskich Prusów (która była uzgodniona pomiędzy Ottonem III i Bolesławem Chrobrym). Misjonarze: Wojciech, jego brat Radzim Gaudenty i Benedykt eskortowani przez wojów Chrobrego, dotarli do Gdańska, skąd udali się do Prus (okolice obecnego Elbląga). Tam prowadząc akcję misyjną zostali zaatakowani przez wzburzony tłum Prusów. Wojciech zginął, a pozostałą dwójkę puszczono wolno. Bolesław Chrobry za cenę złota wykupił ciało Wojciecha i pogrzebał je w Gnieźnie. W 999 roku Wojciech został kanonizowany.
W drugiej połowie XII wieku żywot św. Wojciecha został przedstawiony w 18 obrazach na tzw. Drzwiach Gnieźnieńskich w Katedrze w Gnieźnie. W roku 1038, w czasie bezkrólewia w Polsce, książę czeski Brzetysław najechał Wielkopolskę i oprócz wielu skarbów - wykradł ciało św. Wojciecha.
Celem pielgrzymki Ottona III, było oddanie czci św. Wojciechowi i przejęcie jego ciała w celu uzyskania i rozpowszechnienia relikwii. Również chciał urzeczywistnić swój plan, aby odtworzyć dawne Wielkie Cesarstwo Rzymskie, w którym Polska miała być ważną częścią. Otto III, po którego do śląskiej Oławy pojechał Bolesław Chrobry, wkroczył do katedry w Gnieźnie boso, ale po czerwonym dywanie.
W czasie uroczystości opisywanych przez kronikarzy (Tietmar, Gall Anonim) cesarz Otto III nałożył Bolesławowi Chrobremu na głowę diadem (co było traktowane jako poważna zapowiedź przyszłej koronacji) oraz wręczył mu kopię włóczni św. Maurycego z relikwią: gwoździem z krzyża Jezusa Chrystusa.
Na obrazie „Bitwa pod Grunwaldem”, Jan Matejko, w tę właśnie włócznię wyposażył jednego z dwóch naszych dwóch wojów atakujących Wielkiego Mistrza Ulryka von Jungingen.
W zamian, oprócz wielu darów, Bolesław Chrobry przekazał cesarzowi ramię św. Wojciecha, zamiast całego ciała, które chciał otrzymać cesarz.
Otto III ustanowił metropolię gnieźnieńską, którą przewodził uczestnik misji w Prusach, brat św. Wojciecha - Radzim Gaudenty oraz biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu (w Poznaniu biskupstwo już było).
Na koniec cesarz Otto III i książę Bolesław Chrobry udali się do Magdeburga, gdzie obchodzili Niedzielę Palmową, a w Akwizgranie odwiedzili grób cesarza Karola Wielkiego. Legenda mówi, że cesarz Otto przekazał wtedy Bolesławowi Chrobremu złoty tron Karola Wielkiego.
WYPRAWA KIJOWSKA BOLESŁAWA CHROBREGO
– PORWANIE PRZEDSŁAWY
W roku 1018 zakończyła się kilkunastoletnia wojna Polski z Henrykiem II, królem Niemiec. Miała kilka faz, a jej finałem był korzystny dla nas pokój w Budziszynie, który przyznawał nam sporne Milsko i Łużyce.
Dało to możliwość Bolesławowi Chrobremu przeprowadzenie wojskowej interwencji na Rusi Kijowskiej, gdzie jego zięć – Świętopełk, ożeniony z nieznaną z imienia córką Chrobrego został wypędzony przez swojego brata, Jarosława Mądrego. Siostrą Świętopełka i Jarosława była Przedsława, o której rękę bezskutecznie starał się Bolesław Chrobry po śmierci żony Emnildy. Polskie wojska były wsparte oddziałami niemieckimi, węgierskimi, a nawet koczowników – Pieczyngów. Po stoczeniu zwycięskiej bitwy nad Bugiem, Jarosław uciekł na północ do Nowogrodu, zabierając ze sobą córkę Chrobrego.
Bolesław Chrobry triumfalnie wkroczył do niebronionego Kijowa, uderzył mieczem w kijowską bramę i intronizował swego zięcia Świętopełka.
Legenda mówi, że tym mieczem był koronacyjny Szczerbiec, a bramą – kijowska Złota Brama. Niestety prawda jest inna: zarówno Szczerbiec, jak i Złota Brama są znacznie późniejsze.
Bolesław Chrobry po kilku miesiącach opuścił Kijów i wrócił do Polski. Z tej okazji zostały wybite denary z imieniem Bolesława napisanym cyrylicą.
Z Kijowa Chrobry zabrał liczne łupy, jeńców oraz zniewoloną Przedsławę, którą jako swoją kochankę umieścił w palatium na Ostrowie Lednickim, czym naraził się na ostrą krytykę m. in. przez Tietmara z Merseburga, głównego niemieckiego kronikarza czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego. Czyn ten był szczególnie godny potępienia, bo w tym czasie w Poznaniu lub Gnieźnie przebywała oficjalna żona Chrobrego – Oda, córka margrabiego miśnieńskiego Ekkeharda.
Pobyt Przedsławy na Ostrowie Lednickim może potwierdzać znaleziony tam bizantyjski relikwiarz.
Efektem interwencji było przyłączenie do Polski granicznych Grodów Czerwieńskich. Jarosław Mądry odzyskał jednak władzę na Rusi Kijowskiej, ponownie wypędzając Świętopełka, który to zyskał fatalną sławę i przydomek Przeklęty. Córka Chrobrego nie wróciła do Polski, być może umieszczono ją w jakimś klasztorze.
część trzecią opracowania można znaleźć tu